लेखक: सविता शाह
Nepalgunj, Nepal | www.danepal.com
नेपालको अर्थतन्त्रमा सूक्ष्म, साना र मझौला उद्यम (MSMEs) को भूमिका अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। किराना पसलदेखि होटल–रेस्टुरेन्ट, घरेलु उत्पादनदेखि साना सेवा कम्पनीहरूसम्म, यिनले गाउँदेखि शहरसम्मको बजारलाई सक्रिय बनाएका छन्। विश्व बैंक र IFC का तथ्याङ्कअनुसार, नेपालका MSMEs ले करिब २२% GDP योगदान गर्छन् र करिब १.७५ मिलियन मानिसलाई रोजगारी दिएका छन् ।
यति ठूलो संख्यामा योगदान भए पनि, धेरै व्यवसायहरू दशकौँसम्म पनि विस्तार गर्न सक्दैनन्। उनीहरू स्थानीय बजारमै सीमित हुन्छन्, उत्पादन वा सेवा विस्तार गर्न सक्दैनन्, र प्रायः मालिककै प्रयासमा मात्र चल्ने हुन्छन्। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ, किन नेपालका साना व्यवसायहरू ठूलो बन्न सक्दैनन्?
१) सोचको सीमितता: “बाँच्ने” भन्दा “बढ्ने” मानसिकता आवश्यक
नेपालका धेरै उद्यमीहरूको सोच जीविकोपार्जनमै केन्द्रित हुन्छ। मासिक खर्च धान्ने वा परिवार पाल्ने प्राथमिकतामै उनीहरूको दृष्टि सीमित हुन्छ। विस्तार वा ठूलो कम्पनी बनाउनुपर्ने चाहना भन्दा पनि स्थायित्वमै सन्तोष मानिन्छ। McKinsey Global Institute ले गरेको अध्ययनले देखाएको छ कि उद्यमीको दृष्टिकोण र आकांक्षा अभावका कारण साना व्यवसायहरूले सम्भावित वृद्धिको करिब ४०% हिस्सा गुमाउँछन्। यसैले उद्यमीले आफ्नो सोचलाई “survival mode” बाट “growth mode” मा रूपान्तरण गर्न जरुरी छ।
२) वित्तीय पहुँच र नगद प्रवाह
नेपालका MSME हरूलाई ठूलो बन्न नदिने सबैभन्दा ठूलो अवरोध भनेको वित्तीय पहुँच हो। IFC को प्रतिवेदनले देखाएको छ कि नेपालका करिब ४४% MSMEs ले बैंक वा वित्तीय संस्थाबाट ऋण पाउन समस्या भोग्छन्, र यो समस्या महिलाद्वारा सञ्चालित व्यवसायमा अझ बढी (५२%) छ । विश्व बैंकको Enterprise Survey (2020) ले पनि दक्षिण एशियामा SMEs विस्तार नहुनुका प्रमुख कारणहरूमा वित्तीय पहुँचको कमी (४५%) र अव्यवस्थित नगद प्रवाह (३०%) रहेको देखाएको छ। नगद व्यवस्थापनमा कमजोरी हुँदा, नयाँ शाखा खोल्ने, ठूलो अर्डर लिन सक्ने वा नयाँ बजार प्रवेश गर्ने अवसर गुम्छ।
३) प्रणाली र प्रक्रियाको कमजोरी
ठूला व्यवसायहरूमा Standard Operating Procedures (SOPs), लेखा प्रणाली र गुणस्तर नियन्त्रण प्रक्रिया हुन्छन्। तर नेपालका धेरै साना व्यवसायहरू अझै पनि अनौपचारिक रूपमा सञ्चालन हुन्छन्। ADB को Asia SME Monitor (2022) अनुसार, नेपालका ७५% भन्दा बढी MSMEs ले औपचारिक प्रणाली (लेखा सफ्टवेयर, SOP, गुणस्तर नियन्त्रण मापदण्ड) अपनाएका छैनन्। यसले गर्दा गुणस्तर असंगत हुन्छ, ग्राहक असन्तुष्ट हुन्छन् र बजार विस्तार असम्भव बन्छ।
४) व्यवस्थापन क्षमता र सीप विकासको कमी
Market Study to Understand Job Growth Potential in SMEs in Nepal (World Bank, 2020) मा ९३२ व्यवसाय सहभागी थिए। अध्ययनले देखाएको छ कि धेरै व्यवसायहरूमा दक्ष जनशक्ति, तालिम, प्राविधिक ज्ञान र व्यवस्थापन सीपको कमी छ। ILO को रिपोर्टले दक्षिण एशियामा MSME का आधाभन्दा बढी कर्मचारीलाई प्रशिक्षण वा निर्णय गर्ने अधिकार दिइँदैन भनेको छ। यसले उत्पादकता घटाउँछ र सम्पूर्ण भार मालिकमाथि जान्छ। मालिकले सबै काम आफैं गर्नुपर्ने स्थितिले विस्तारको बाटो बन्द गर्छ।
५) बजार विस्तार र ब्रान्डिङमा कमजोरी
नेपालका MSME अझै पनि थोरै ग्राहक वा स्थानीय बजारमा मात्र निर्भर छन्। FNCCI को तथ्याङ्कअनुसार, करिब ४०% साना व्यवसायहरू एउटै वा दुई प्रमुख ग्राहकमा निर्भर छन्। यस्तो अवस्थामा ती ग्राहक हराए वा प्रतिस्पर्धीले कब्जा गरे व्यवसाय सीधा संकटमा पर्छ।त्यसैगरी, MSME हरूले वार्षिक खर्चको २% भन्दा कम मात्र प्रचार–प्रसारमा लगानी गर्ने गरेको पाइन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा, SME Branding Index (2022) ले देखाएको छ कि मार्केटिङमा लगातार ५% भन्दा बढी लगानी गर्ने व्यवसायहरूको विस्तार दर अन्य व्यवसायभन्दा ३ गुणा बढी हुन्छ। यसले प्रमाणित गर्छ कि प्रचार–प्रसार र ब्रान्डिङ बिना व्यवसाय दीर्घकालीन रूपमा बढ्न सक्दैन।
६) तथ्याङ्क प्रयोग नगरी अनुमानमा आधारित निर्णय
नेपालका MSME हरूमध्ये करिब ८५% व्यवसायले औपचारिक लेखा प्रणाली प्रयोग गर्दैनन्। यसले गर्दा निर्णय अनुमानमा आधारित हुन्छ। World Economic Forum (2021) ले भनेको छ कि डेटा आधारित निर्णय गर्ने व्यवसायहरूको जीवनदर दुई गुणा बढी हुन्छ। तर नेपालमा अझै पनि डेटा आधारित निर्णय गर्ने संस्कृतिको कमी छ।
७) असफलताको डर र जोखिम नलिने प्रवृत्ति
Global Entrepreneurship Monitor (GEM) को रिपोर्टअनुसार, दक्षिण एशियामा साना उद्यमीमध्ये करिब ५०% भन्दा बढीले असफलताको डरलाई व्यवसाय विस्तार नगर्ने प्रमुख कारण बताएको छ। नेपालमा पनि बैंक ऋण लिन हिच्किचाउने, नयाँ बजार प्रवेश गर्न डराउने वा नयाँ उत्पादनमा लगानी नगर्ने मानसिकता बलियो छ।
८)सुधारको बाटो
नेपालका साना व्यवसायलाई ठूलो बनाउन सबैभन्दा पहिले वित्तीय पहुँच सहज बनाउनुपर्छ। IFC र विश्व बैंकका अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि MSME हरूमध्ये झण्डै आधाले अझै पनि बैंकबाट आवश्यक ऋण पाउँदैनन्। त्यसैले बैंकहरूले लचिलो कर्जा योजना ल्याउनु, सरकारले ऋण ग्यारेन्टी फण्ड विस्तार गर्नु र वित्तीय साक्षरतामा सुधार ल्याउनु अपरिहार्य छ।
दोस्रो, प्रणाली र प्रक्रियाको विकास अनिवार्य छ। अहिले पनि धेरै MSME ले औपचारिक लेखा प्रणाली वा SOP अपनाएका छैनन्। लेखा सफ्टवेयर, गुणस्तर नियन्त्रण प्रणाली र SOP लागू गरे व्यवसायमा पारदर्शिता र स्थायित्व आउँछ।
तेस्रो, व्यवस्थापन क्षमता र सीप विकासमा लगानी गर्नुपर्छ। विश्व बैंकको अध्ययनले देखाएझैँ, धेरै व्यवसायमा दक्ष जनशक्ति र प्राविधिक ज्ञानको कमी छ। यसैले मालिकदेखि कर्मचारीसम्म नियमित तालिम, नेतृत्व विकास र दक्षता अभिवृद्धि आवश्यक छ।
चौथो, बजार विस्तार र ब्रान्डिङमा ध्यान दिनुपर्छ। अहिले पनि धेरै व्यवसायहरू सीमित ग्राहकमा भरपरेका छन्। यस्तो निर्भरता कम गर्न नयाँ बजार प्रवेश, डिजिटल मार्केटिङ, ई–कमर्स प्लेटफर्म र ब्रान्ड निर्माणमा लगानी गर्नुपर्छ।
पाँचौँ, डेटा आधारित निर्णयको संस्कृति बसाल्नुपर्छ। नेपालका अधिकांश MSME अझै पनि अनुमानमा आधारित निर्णय गर्छन्। तर तथ्याङ्कमा आधारित निर्णयले व्यवसायलाई दीर्घकालीन सुरक्षा र प्रतिस्पर्धामा बलियो बनाउँछ। त्यसैले KPI (Key Performance Indicators) मापन, नियमित समीक्षा र तथ्याङ्कमा आधारित रणनीति निर्माण अनिवार्य छ।
९) निष्कर्ष
नेपालका MSMEs ले देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान दिएका छन्, GDP मा करिब २२% योगदान र १.७५ मिलियन रोजगारी। तर तथ्याङ्कहरूले देखाउँछन् कि ती व्यवसायहरूलाई ठूलो बन्न नदिने कारणहरू छन्: सोचको सीमितता, वित्तीय पहुँचको कमी, प्रणाली र प्रक्रियाको अभाव, व्यवस्थापन क्षमताको कमजोरी, बजार विस्तारमा चुनौती र जोखिम नलिने मानसिकता।
यदि यी क्षेत्रमा सुधार भए भने वित्तीय पहुँच सहज भयो, व्यवस्थापन सीप बढाइयो, प्रणाली विकास गरियो, ब्रान्डिङमा लगानी गरियो र डेटा आधारित निर्णयलाई संस्कृतिमा परिणत गरियो भने नेपालका साना व्यवसायहरूले स्थानीय स्तरमा मात्र होइन, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि आफ्नो स्थान बनाउन सक्नेछन्।
नेपालको दीर्घकालीन समृद्धिका लागि अब समय आएको छ कि साना व्यवसायहरूले “survival mode” बाट “growth mode” मा प्रवेश गर्नुपर्छ। यही सोच, यही प्रणाली र यही नेतृत्वले सानो उद्यमलाई ठूलो उद्यममा रूपान्तरण गर्नेछ।
Leave a Reply